Hvussu sosial stýring virkar í smáum samfeløgum
Fólk síggjast væl aftur í einum lítlum samfelagi. Øll vita – ella kunnu skjótt finna út av – hvat hini gera. Privatlívið er avmarkað, og tað er lætt at eygleiða og minnast til atferðina hjá fólki.
Nógv fólk hava sannlíkt eina sterka kenslu av felagsskapi og tilknýti til sosial netverk. Fólk eru bundin saman gjøgnum umskarandi leiklutir – til grannan, til vinin, til kundan, til onnur í samkomuni, til limir í sama felagsskapi. Ein tvístøða á einum øki – til dømis í eini fyritøku – kann breiða seg yvir á onnur øki – so sum á familju ella lokalsamfelagið.
Ofta verða óformell revsitiltøk sett í verk. Rós, virðing, innbjóðingar og samstarv eru samsýningar, meðan slatur, ónøgd, óbeinleiðis útihýsing og mist tignarstøða eru revsingar. Hetta hevur ofta nógv størri týdning enn formell revsing, tí tað hevur beinleiðis árin á gerandislívið.
Í einum lítlum samfelag eru eisini ofta sterkir normar og væntanir. Fólk eru samd um “hvussu vit gera her”. Tað kann vera sera ítøkiligt – so sum hvussu ein klæðir seg, hvussu ein tosar, hvussu ein rekur vinnu, hvat verður roknað sum “rættvíst”. Avvik verða skjótt løgd til merkis og kunnu vera kostnaðarmikil sosialt.
Árin á einstaklingar
Har eru sjálvsagt eisini fyrimunir við at búgva og virka í einum lítlum samfelag. Nógv fólk hava til dømis eina sterka kenslu av at hoyra til og av samleika. Fólk hjálpa ofta hvørjum øðrum og traðka til við stuðli, tá tú ert í trupulleikum orsakað av sjúku, peningatrotii ella ert í kensluligari kreppu. Har er eisini ein ávís vissa um, hvat ein kann vænta sær. Tú veitst vanliga, hvat tú kanst vænta av øðrum.
Men har eru eisini kostnaðir. Ofta kenna fólk seg trýst til at laga seg. Fólk kunnu kúga partar av sær sjálvum – sínar sannføringar, sín seksualitet, sínar ambitiónir – fyri at sleppa undan dómi frá øðrum. Nógv óttast slatur. Mistøk og tvístøður kunnu kennast sera álvarsom, tí tey eru sera sjónlig og vara leingi. Og har er avmarkað rúm fyri at kunna byrja umaftur. Títt umdømi er ofta fastlæst. Tað er torført at sleppa undan einum gomlum stempli.
Hetta hevur sjálvsagt sálarligt árin á øll. Tað kann skapa trygd og meining, men eisini ótta og sjálvseftirlit. Fólk átaka sær ofta normarnar í samfelagnum í so stóran mun, at tey ansa eftir og stýra sær sjálvum, sjálvt tá eingin sær.
Árin á vinnulív
Álit er serstakliga umráðandi. Umdømi er altavgerandii. Ein fyritøka kann blóma í áratíggju, so leingi hon er kend sum “heiðurlig” ella sum ein fyritøka, ið “ansar eftir sínum starvsfólkum”. Umrøða av mannamunni hevur nógv størri týdning enn formell marknaðarføring.
Men tolsemi mótvegis tí, ið verður fatað sum svik, er lítið. At áseta ov høgar prísir, órættvís viðferð ella brot á óskrivaðar reglur kann skjótt føra til mótstøðu frá fólki. Kundar hvørva og koma ikki aftur. Tvístøður kunnu gerast persónligar, tí vinnulig og persónlig sambond eru flættað saman.
Ofta sæst eitt konservativt trýst í einum lítlum samfelag. Nýhugsan, sum bjóðar staðbundnu normunum av – t.d. nýggjar tænastur, aðrar prísásetingar, samstarv við “uttanfyristandandi” – kann møta mótstøðu. Fyritøkur verða trýstar til at halda seg innan fyri tað, sum samfelagið metir kann góðtakast, hóast meira radikalar broytingar kundu lønt seg betur vinnuliga.
Ofta eru undirskiltar skyldur. Fólk eru kanska ikki altíð so tilvitað um tær, men tær eru har. Tað kann vera væntað av tær, at tú setur skyldfólk ella fólk úr lokala samfelagnum í starv heldur enn meira skikkaðar umsøkjarar uttanífrá. Tað kann verða væntað av tær, at tú krevur minni av grannum, sum stríðast fíggjarliga. Tað kann verða væntað av tær, at tú stuðlar lokalum tiltøkum, letur gávur ella gevur avsláttur. At nokta at gera tað kann skaða tína sosialu støðu, sjálvt um tað úr einum vinnuligum sjónarhorni lønar seg betur at siga nei.
Har eru forðingar hjá fyritøkum bæði at fara úr og koma inn á marknaðin. Tað er torførari at “byrja av nýggjum” eftir eitt mistak ella eina gølu, tá navnið og umdømið hjá tær longu er kent. Nýggjar fyritøkur kunnu møta misáliti, inntil tær hava bygt upp sambond ella funnið ein lokalan stuðul, sum vil átaka sær at vera verja hjá teimum.
Tvíeggjaða náttúran hjá sosialari stýring
Eitt lítið samfelag kann eisini verja teg. Tað avmarkar víðgongda eyðræning av fólki. Ein fyritøka, sum fer rættiliga illa við fólki, hevur nógv torførari við at krógva tað. Og tað eggjar til sínámillum gagn og langtíðarhugsan, tá tú veitst, at tú fert at møta somu menniskjum aftur og aftur.
Eitt lítið samfelag kann eisini virka kúgandi. Tað kann fastfrysta ójavna ella eitt órættvíst hierarki (“henda familjan stendur altíð á odda”, “hesin bólkur fær ongantíð ávís størv”). Og tað kann revsa sunna ónøgd ella avvik. Fólk við nýggjum hugskotum, meiningar hjá minnilutum ella fólki við øðrvísi samleika kunnu verða bæði stillisliga og meira beinlieðis skumpað út úr samfelagnum.